MADDE BA?IMLILI?I NED?R ?

Ba??ml?l?k yap?c? madde, beyin i?levlerini ve tüm bedensel yap?lar? etkileyerek, zamanla organ sistemlerinde kal?c? de?i?iklikler olu?turan, ya?am için gerekli olmayan, do?al ya da yapay keyif verici maddelerdir.

Maddelerin patolojik kullan?m? iki kategori içerisinde incelenmektedir.

Maddenin kötüye kullan?m?, maddenin birçok kere kullan?lmas?na ba?l? olarak bir y?ll?k süre içinde tekrarlayacak ?ekilde temel ya?am sorumluluklar?n? yerine getirmeme, fiziksel tehlikelere maruz kalma, yasal suçlar i?leme gibi sorunlar ya?amakt?r.

Madde ba??ml?l??? ise, maddenin ki?inin ya?am?nda en önemli rol oynamas?, bireyin madde kullan?m? üzerinde kontrolünü kaybetmesi ve madde kullan?m?na ba?l? olarak fiziksel, psikolojik ve toplumsal sorunlar?n varl??? ?eklinde tan?mlan?r.

Gençlerin özellikle ergenlik döneminde merakl? ve d??a dönük bir yap? sergilediklerini biliyoruz. Bu ya?lar ayn? zamanda ‘çete ça??’ olarak bilinir ve çocuklar?n tehlikelere de en aç?k olduklar? dönemdir. Bu ya? dilimlerinde, hem özenmelerinden, hem de yaz?l? ve görsel medyadaki olumsuz örneklerden etkilendikleri bir dönemden geçtiklerini ve madde ba??ml?l?klar?na yöneldiklerini göz önünde bulundurmak gerekiyor.

Bu yönelimin, sadece ailelerin alabilecekleri önlemlerle engellenebilece?i dü?ünülmemelidir. Toplum ve bireyler olarak hepimizin sorumluluklar? vard?r.

Medyan?n sanat ve spor dünyas?na ait bilinen, tan?nan insanlar?n? haber yaparken, ba??ml?l?klar? olan ünlüleri bu kimlikleriyle ön plana ç?karmas?n?n gençler üzerindeki etkisi göz ard? edilmemelidir.

?stanbul’da uçucu madde kullanan özellikle 15 ve üstü ya? gruplar?n?n bu ba??ml?l?ktan kurtulabilmesi için yerel yönetim ve ilgili kurulu?lar baz? çözüm yollar? geli?tiriyor ve bu konuda çal??malar yap?yorlar ancak bu maddelere ula??labilirli?in önüne geçmek için bütün kurumlar?n i?birli?i yapmas? önemlidir. Yasal alanlarda cayd?r?c? cezalar yeniden düzenlenmelidir. Çocuklar?n okul d??? sosyal faaliyetlere yönelmeleri aç?s?ndan spor ve e?itim alanlar?n?n art?r?lmas? için gereken her tür destek verilmelidir.

Özellikle gençlerin izleyebilece?i uygun saatlerde kamu duyurular? yap?larak madde ba??ml?l???n?n yaratt??? tehlike ve sa?l?k sorunlar? s?kl?kla anlat?lmal?d?r.

Yerel yönetimler kendi alanlar?nda sivil toplum kurulu?lar?, emniyet te?kilat? ve konunun uzmanlar?, hekimler, psikologlar, psikiyatristler, e?itimcilerle birlikte halka ve gençlere seminerler vererek, konuyu gündemde tutmaya özen göstermeliler.

Ancak konuyu veri? ?ekli önemlidir, zira abart?l? bir madde kullan?m?na yönelik bilgilendirme durumu bazen amac?n? a?arak ilgi ve merak uyand?rabilir.

Bir di?er konu ise, son zamanlarda art?? gösteren ve uçucu madde kulland?ktan sonra cinayet, yol kesme ve benzeri ?iddete meyilli olan ki?ilerle vatanda??n kar?? kar??ya gelmesi durumudur. Maalesef, bu durumda ba??ml? ki?iyi d??ar?dan anlamak kolay de?ildir. Ba??ml? ki?i kulland??? maddenin etkisi alt?nda oldu?u için gerçekten normal davran??lar içerisinde de?ildir ve böyle bir ba??ml?yla kar??la?an ki?i, kendisinden istenen para veya de?erli e?yay? vermek yoluyla tehlikeyi zarar görmeden atlatma yolunu seçmelidir. Bir önlem olarak d??ar?dan bak?nca dikkat çekebilecek de?erli e?ya ve tak? bulundurmamak gerekir.

?statistiklere göre uçucu madde kullananlar?n say?s? her y?l artmaktad?r. Bu say?n?n art???nda aile faktörüyle birlikte birçok faktör bir arada etkili olmaktad?r.

Ancak as?l etken merakt?r. Bir de arkada?lar? aras?nda yer edinme, bir toplulu?a, bir gruba ait olma ve kabul görme duygusu, gençleri uçucu madde kullan?m?na iten nedenler aras?nda yer al?yor.

Son y?llarda uçucu madde kullan?m?n?n bu denli yo?un olarak artmas?n?n bir di?er nedeni de sosyal medya olarak bilinen internet payla??m siteleridir. Çocuklar ve gençler bu siteler yoluyla kolayl?kla örgütlenebiliyor, dünyan?n öbür ucundaki bir olaydan an?nda haberdar olabiliyorlar: hatta bu ?ekilde bir organizasyon sonucu zaman zaman bas?na da yans?yan bir tak?m toplu eylemlerde bulunabiliyorlar.

Gençler aras?nda moda olan, en yeni ve en popüler olan her ?ey kolayl?kla ve neredeyse dakikalar içinde dünyan?n her yerinden ö?renilebiliyor, ula??labiliyor.

Madde ba??ml?l???nda arkada? gruplar?, aile tutumlar?, bireysel yap? ve yatk?nl?klar, biyolojik etkenler ve sosyal kültürel faktörler de etkilidir.

Örne?in dü?ük sosyoekonomik düzey baz? ülkeler için yüksek risk olu?tururken, ba?ka baz? ülkeler için madde kullan?m?n?n kolay ula??labilirli?i önemli bir risk faktörü olabilmektedir.

Gençlerin bu tür al??kanl?klardan kurtulabilmesi ad?na ailelere baz? sorumluluklar dü?er. Çocu?unun uçucu madde kullan?p kullanmad???n? anlayabilmesi ve bu durumu ö?renmesi halinde, çocu?a kar?? davran??lar?nda dikkatli olmas? gerekir.

Ailenin yapabilece?i ilk ?ey öncelikle ‘aile’ olabilmektir. Ak?am eve gelindi?inde herkesin kendi odas?nda ekran ba??na kilitlenmesi ve bütün bir ak?am neredeyse hiç sohbet etmeden zaman geçiriyor olmalar? maalesef son y?llardaki en önemli sorunumuz.

Televizyonlarda yay?nlanan dizi kahramanlar?n?n ne yapt???n? ayr?nt?lar?yla biliyor ve merak ediyorken çocuklar?m?z?n sadece ders notlar?na odaklanan anne baba olmak çocuklar?n ne yapt???n? takip edememek, birbirimizden kopmak anlam?na geliyor. Onlar?n arkada?lar? olmak de?il anne babalar?n görevi.

Bizim görevimiz iyi ebeveynler olmak, tutarl? ve ilgili aile olarak onlara do?ru model olu?turabilmektir. Madde ba??ml?s? olan bir gencin hem kendisinin hem de ailesinin ciddi tedavi ve terapi deste?i almas? gerekir.

Maalesef bu konuda dünya üzerinde yeti?mi? uzman konusunda hala çok gerideyiz. S?n?rl? say?da sa?l?k kurulu?uyla ba??ml?l?klar? tedavi etmeye çal??an bir ülkeyiz. Üstelik uçucu madde ba??ml?l??? da çok bilinen bir alan de?il.

Zaten bu ba??ml?l?k da her geçen gün farkl? bir türü ç?kan uçucular?n çok bilinmemesinden kaynaklan?yor. Önce deneme amaçl? kullan?mlarla ba?l?yor ve neredeyse bütün ba??ml?l?klarda oldu?u gibi ilk ad?m genellikle sigarayla at?l?yor.

Aileler çocuklar?n?n davran??lar?n?n de?i?ti?inden yak?n?yorlar, çocu?un genel durumu, fiziksel ve psikolojik durumu gözle görülür ?ekilde de?i?iyor.

Özellikle

– dikkat da??n?kl???,

– halsizlik,

– bitkinlik,

– huy ve davran?? de?i?iklikleri,

– okul ba?ar?s?nda dü?ü? ve okula devams?zl?k,

– a??r? bir sinirlilik,

– sald?rganl?k,

– temizli?i ve öz bak?m? konusunda ilgisizlik,

– aniden de?i?en arkada?lar,

– kat?ld??? gruplardaki farkl?l?k,

– abart?l? para harcamalar?,

– dil sürçmeleri,

– konu?ma bozukluklar?,

– dalg?nl?k,

– içe kapanma gibi davran?? de?i?iklikleri görülür.

Çocu?unun madde kulland???n? ö?renen aile ilk anda ?ok ve hayal k?r?kl??? ya??yor. Genellikle büyük öfke duyuyorlar. O nedenle ailenin de terapi görmesi önemlidir. Çocuklar?na yard?mc? olmak için öncelikle anne baban?n direncinin ve moralinin yüksek olmas? gerekir. Bu tedavi zordur ancak imkâns?z de?ildir.

Son olarak uçucu madde kullan?m?na iten baz? sebeplerden ve kar??la?t???m baz? vakalardan yola ç?karak tedavi yöntemlerinden bahsetmek istiyorum.

Uçucu madde ba??ml?l??? genellikle tek bir uzmanl?k alan?yla tedavi edilecek bir sorun de?ildir. Birçok disiplinin ayn? anda etkin çal??mas?yla yürütülür.

O nedenle ba??ml?l?k tedavisinin t?p hekimleri, psikiyatristler ve psikologlar?n beraber çal??t?klar? ortamlarda yürütülmesi gerekir.

Bu amaçla kurulmu? AMATEM gibi baz? merkezler vard?r. Tedavi ilaçl? ve psikoterapi yoluyla yap?l?r. Uzun dönemlere yay?lan tedaviler gerekebilir. Baz? durumlarda yatarak yürütülen tedavilere ihtiyaç duyulur.

Tedaviyi yürütecek ekibin ve uzmanlar?n ba??ml?l?klar konusunda e?itimli ve donan?ml? olmalar? ?artt?r. Dolay?s?yla genellikle tek ba??na bir uzman?n yürütebilece?i bir tedaviden daha ayr?nt?l? çal??malara ihtiyaç vard?r.

Günümüzde çocuklar? ve gençleri en çok tehdit eden konu ba??ml?l?klard?r. Yap?lan ara?t?rmalar?n ortaya koydu?u rakamlar çok çarp?c? sonuçlar içeriyor. Bu sonuçlara göre durumun ne derece ciddiye al?nmas? gerekti?i ve acil önlemleri almak konusunda h?zl? ve çözüm odakl? davranmam?z gerekti?inin önemi ortaya ç?kmaktad?r.

Yeniden Sa?l?k ve E?itim Derne?i’nce Türkiye’nin uyu?turucu konusundaki ilk kar??la?t?rmal? ara?t?rmas? niteli?ini de ta??yan, Doç. Dr. Kültegin Ögel koordinatörlü?ünde, ?stanbul’un 15 ilçesindeki 43 okulda, 104 s?n?fta e?itim gören 3 bin 168 lise 2 ö?rencisi ile yap?lan ara?t?rma sonuçlar?na göre:

Tütün kullan?m?n?n 2004 y?l?nda 2001’e göre yüzde 72. 7, alkol kullan?m?n?n da yüzde 17. 6 oran?nda dü?tü?ü, esrar kullan?m?n?n ise 2001 y?l?na göre yüzde 75 art?? gösterdi?i,

Uçucu madde kullan?m?n?n yüzde 40. 5, ye?il reçete ile sat?lan yat??t?r?c? hap kullan?m?n?n yüzde 15. 8, uyu?turucu hap kullan?m?n?n yüzde 184. 6, sentetik hap kullan?m?n?n yüzde 287. 5, eroin kullan?m?n?n yüzde 100 art?? gösterdi?i,

Madde kullan?m?n?n erkeklerde k?zlara göre daha yayg?n oldu?unu ancak son y?llarda k?zlarda da art?? kaydedildi?i,

En kolay bulunabilen zararl? maddenin 2001’de uçucu maddeler iken, 2004’te esrar oldu?unu, bulunabilirli?i en fazla olan maddenin de sentetik hap olan ecstasy oldu?u kaydedilmi?tir.

Türkiye Ye?ilay Cemiyeti Genel Ba?kan? Mustafa Necati Özfatura, Sa?l?k Bakanl???’n?n 7 büyük kentte yapt??? ara?t?rman?n, ilk kez madde kullananlar?n arkada? grubunun etkisi ve merak gibi nedenlerle bu al??kanl??a yöneldi?ini ortaya koydu?una dikkat çekerek “Dünya kamuoyundaki en önemli mesele uyu?turucu afetidir. Ülkemizde 30 milyon ki?i sigara tiryakisi, 7 milyon ki?i alkol ba??ml?s?, 5-6 milyon ki?i de ilaç ba??ml?s?. Bu ba?lamda Türkiye adeta “Ba??ml?lar Ülkesi” durumunda” dedi. Özfatura, Tütün, Tütün Mamulleri ve Alkollü ?çkiler Piyasas? Düzenleme Kurulu’ndan al?nan rakamlara göre, Türkiye’de 2004 y?l?nda 108 milyar 870 milyon 390 bin 620 adet, di?er bir deyi?le yakla??k 5.5 milyar paket sigara tüketildi?ini ve bunlara 11 katrilyon liran?n üzerinde ödeme yap?ld???n? aç?klad?.

Ba??ml?l?k Yapan Maddeler Nelerdir?

Eroin, kokain, esrar, lsd, uçucu maddeler (bali, tiner), alkol, sigara, kafein, barbi türatl? a?r? kesiciler, yat??t?r?c? ilaçlar, barbi türatl? uyku ilaçlar?, afyonlu ilaçlar, kodeinli öksürük ilaçlar?, crack, hallu sinojen vb…

Ergende madde kullanma evreleri ?unlard?r;

Deneysel kullan?m: Genellikle özenti nedeniyle zaman zaman zevk için kullanmaya ba?lamakt?r. Genç madde kullanman?n o kadar da kötü ve tehlikeli olmad???n? dü?ünür. Ancak ço?u zaman ikinci evreye geçilir.

Sosyal Kullan?m: Arkada? ortamlar?nda kullan?larak hissedilen de?i?iklikler, devam ettirilmeye çal???l?r. Benzer ki?ilerle payla??lan sosyal aktivite haline gelebilir.

Düzenli Kullan?m: Art?k kötü kullan?m geli?mi?tir. Bir grup zevk için kullan?rken, bir grupta mutsuzlulu?u ve gerginli?i gidermek için kullan?r.

Ba??ml? Kullan?m: Art?k genç uyu?turucuyu kendini “normal” hissedebilmek için almak zorundad?r, ba?lang?çta ald??? zevki almaz ve dozu yükseltebilir.

Madde Ba??ml?l???n?n Belirtileri

Madde ba??ml?l???nda a?a??da say?lan fiziksel, duygusal ve sosyal belirtiler vard?r.

Fiziksel Belirtiler:

• Kilo kayb?,
• Burunda tahri?,
• Dalg?nl?k,
• A?r?lar,
• Yürüme bozuklu?u,
• Gözde kanlanma,
• Uyku bozuklu?u,
• Kab?zl?k, ishal gibi sindirim sistemi sorunlar?,
• Solunum güçlü?ü,
• Yüzde k?zarma-solukluk,
• Gözbebe?inde daralma,
• Konu?ma bozuklu?u,
• Terleme,
• Titreme,
• Dengesizlik.

Sosyal ve Duygusal Belirtiler:

 

• Akademik performansta dü?me,

• Disiplin cezas? alma,

• Okulu veya i?i b?rakma,

• Duygu durum de?i?ikli?i,

• ?lgi, istek kayb?,

• Donukluk,

• Bili?sel bozukluklar,

• Bak?ms?z d?? görünü?,

• ?çe kapanma,

• Çevre de?i?tirme,

• A??r? para harcama,

• Evden uzakla?ma

 

Ba??ml?l??? Art?racak Etkenler

• Madde kullan?m?na ili?kin yanl?? inan?? ve bilgiler,

• Büyüdü?ünü ispatlama ve isyan duygusu,

• Merak,

• Heyecan aray???,

• Ya??tlar?n?n bask?s?,

• Psikolojik sorunlar,

• Madde sat?c?lar?n?n tuzaklar?,

• Zorluklarla ba?a ç?kamayaca?? kayg?s?,

• Ebeveyni veya ailedeki birini taklit etme,

• Dürtüsel davranma, sinirli ki?ilik yap?s?,

• Tutars?z ve a??r? kat? disiplin, aile çat??mas?,

• Anne ve baban?n çocu?a kar?? ilgisizli?i,

• Aile ve çevrenin gerçekçi olmayan beklentileri ve mevcut ba?ar?n?n takdir edilmemesi,

• Kendine güvenin azl???,

• Ebeveynin madde kullan?m? konusunda toleransl? tutumu,

• Medyan?n aç?k ve gizli özendirici etkileri.

Gençlere Öneriler

Madde ba??ml?l???ndan ve zararl? al??kanl?klardan korunmak için yap?lmas? gerekenler;

• Anne ve babayla kaliteli zaman geçirme ve iyi ileti?im,

• Derse odaklanma, akademik çal??malara devam etme,

• Ailenin ve çevrenin dindar ve anlay??l? olmas?,

• Mesleki staj ve kurslara kat?lma, bu konuda nerede e?itim alabilece?ini ara?t?rma,

• Ki?inin öncelikle kendisini tan?mas?, hangi alanlarda ilgisi ve yetene?i oldu?unu ke?federek o alanlara yönelmesi ve ya?am de?erlerini olu?turmas?,

• Kendini tan?makta zorlan?yorsa dan??manl?k ve rehberlik görü?melerine kat?lmas?,

• Problem çözme yakla??m?n? ö?renme,

• Giri?kenlik becerisini geli?tirme (hay?r demeyi ö?renme),

• ?lgi alanlar?n? belirleyerek kitap okuma,

• Sa?l?kl? davran??lar? olan arkada? grubu edinme,

• Zihin geli?tirici faaliyetlere kat?l?m (satranç, dama, bilgisayar?n etkili kullan?m?),

• Üniversitenin ve di?er kurumlar?n düzenledi?i spor faaliyetlerine kat?lma (basketbol, futbol, voleybol, tenis, kayak, hentbol, kokart, yüzme, aletli jimnastik, bisiklet, yürüyü?, da?c?l?k, bowling, masa tenisi, yamaç para?ütü, buz pateni, rafting, badminton, bilardo),

• Sanat etkinliklerine yönelme(piyano, keman, ba?lama, gitar, org, resim, ebru, hat,vitray, tak? tasar?m? vb.),

• Ba?ar?l? insanlar?n otobiyografilerini okuyarak, hayat hikâyelerini ö?renme,

• Cola, cafein ve enerji içecekleri de ba??ml?l?k olu?turdu?undan bu içeceklerin bilinçli tüketilmeleri,

• Ba??ml?l?k yapan nitelikteki hap kullan?m?na dikkat etme ve bilinçli kullan?m (kas gev?eticiler, a?r? kesiciler, uyku ilaçlar?, sakinle?tiriciler),

• Çe?itli kurum ve kurulu?lar?n düzenledi?i sosyal yard?mla?ma faaliyetlerine kat?lma ve görev alma,

• Üniversite ya da ba?ka kurum ve kurulu?lar?n düzenledi?i kulüp veya derneklere üye olma, faaliyetlerine kat?lma,

• Kültürel faaliyetlere kat?lma (gezi, konferans, seminer, sinema, tiyatro, konser, ?iir),

• Yerel ya da ulusal yay?n yapan dergi, gazete, radyo, televizyon gibi medya gruplar?nda görev alma,

• Farkl? konulardaki kurslara kat?lma (el sanatlar?, diki? nak??, yemek ve pasta yap?m?, sofra düzenleme, yabanc? dil, etkili konu?ma ve diksiyon, cilt bak?m? vb.),

• Uyu?turucu maddelerin ve alkolün kullan?ld??? ortam ve ki?ilerden uzak durma (alkol kontrol kayb?na neden oldu?undan madde al?m?n? art?rmaktad?r.).

Ba??ml?l?k ilerleyici bir hastal?kt?r. Ba??ml?l?k süreci “deneme” ile ba?lar. Ki?i denedi?i ?eyden keyif al?rsa tekrar yapmak ister. Zaman zaman kullan?m ba??ml?l??a h?zla dönü?ür. Ancak ba??ml?lar durumlar?n? kabullenmez ve inkâr ederler. Hepsinin ortak savunmas? madde al?m?ndan zevk ald?klar? ve isterlerse b?rakabilecekleridir. Bu kendilerini kand?rmad?r ve ba??ml?l??? art?rmaya yönelik bir ad?md?r.

Madde ba??ml?s? olmak çok kolayd?r ama ba??ml?l?ktan kurtulmak çok zordur. Bu sorundan kurtulmak için y?llarca tedavi gerekebilir.

E?er böyle bir al??kanl???n?z varsa zaman kaybetmeden bir psikiyatri uzman?ndan, psikologdan veya psikolojik dan??mandan yard?m isteyin.